Absolute democratie: hoe de democratie zichzelf kan ondermijnen

In Absolute democratie: Kroniek van een aangekondigde afrekening analyseert hij hoe democratische instituties, rechtsstatelijke waarden en internationale verhoudingen onder druk komen te staan. En vooral: hoe dat proces zich vaak voltrekt met een beroep op de democratie zelf.

Het boek bestaat uit vijftig essays die Pfeijffer tussen 2024 en 2025 schreef voor de Belgische krant De Morgen. Samen vormen ze een kroniek van een periode waarin de politieke verhoudingen in Europa en de Verenigde Staten ingrijpend veranderen. Van populisme en autoritair leiderschap tot de positie van Europa op het wereldtoneel: Pfeijffer verbindt uiteenlopende ontwikkelingen aan één centrale zorg. Wat gebeurt er wanneer democratie steeds meer wordt teruggebracht tot de wil van de meerderheid, zonder voldoende bescherming van de instituties en waarden waarop zij rust?

Pfeijffers analyse dat democratie meer is dan een systeem waarin de meerderheid bepaalt, is degelijk maar niet bijster origineel. De rol van onafhankelijke rechtspraak, persvrijheid, bescherming van minderheden en respect voor de rechtsstaat is de afgelopen jaren immers al uitvoerig behandeld in verscheidene boeken en artikelen.

De kracht van Pfeijffer zit vooral in zijn scherpe, doch elegante taalgebruik en het vermogen om gebeurtenissen in een groter historisch en cultureel perspectief te plaatsen. Hij legt verbanden tussen politieke ontwikkelingen die op het eerste gezicht los van elkaar staan en laat zien hoe democratische achteruitgang samenhangt met bredere maatschappelijke en geopolitieke veranderingen. Waar hij normaal de politieke actualiteit bij zijn romans en de cultuur betrekt – lees bijvoorbeeld Alkibiades – doet hij in deze essays precies het omgekeerde: hij betrekt beroemde romans van zowel hemzelf als anderen bij de actualiteit. Dat geeft kleur en leidt bij vlagen tot verrassende vergelijkingen en perspectieven.

Tegelijkertijd roept het boek ook een vraag op die na het lezen enigszins onbeantwoord blijft: wat moeten we nu concreet doen? Pfeijffer schetst overtuigend hoe democratische waarden onder druk komen te staan en welke mechanismen daaraan bijdragen. Ook verkent hij richtingen voor een betere toekomst. Maar de stap van deze scherpe diagnose naar concrete politieke en maatschappelijke oplossingen blijft soms groot. Hoe herstel je vertrouwen in democratische instituties? Hoe organiseer je voldoende tegenmacht wanneer juist die tegenmacht onder druk staat? En hoe bereik je mensen die de democratische rechtsstaat niet langer als vanzelfsprekend beschouwen?

Het zijn vragen die door het boek worden opgeroepen, maar waarop de antwoorden niet altijd even tastbaar worden. Wellicht is dat ook de onvermijdelijke beperking van een bundel essays: een scherpe analyse van de problemen laat zich gemakkelijker formuleren dan een uitvoerbare politieke strategie om ze op te lossen.

Absolute democratie is een scherpzinnig en indrukwekkend boek dat helpt om de politieke actualiteit in een breder perspectief te plaatsen. Voor public affairs-professionals biedt het waardevolle inzichten in de kwetsbaarheid van democratische instituties en het belang van tegenmacht. Pfeijffers analyses zijn overtuigend en zetten aan tot nadenken, al blijft de vraag hoe we de geschetste ontwikkelingen daadwerkelijk kunnen keren enigszins open. Juist daardoor nodigt het boek uit tot een gesprek over de verantwoordelijkheid die politiek, maatschappelijke organisaties en belangenbehartigers dragen voor het functioneren van onze democratie.