De tien van Den Haag: wanneer wordt loyaliteit medeplichtigheid?

Het zijn vragen die centraal staan in De tien van Den Haag van Stephan Steinmetz. Aan de hand van tien topambtenaren tijdens de Tweede Wereldoorlog laat hij zien hoe ingewikkeld de verhouding tussen ambtelijke loyaliteit en moreel handelen kan zijn.

Het boek begint in mei 1940. De Nederlandse regering vertrekt naar Londen en laat het landsbestuur achter in handen van tien secretarissen-generaal. Zij krijgen de opdracht het land draaiende te houden, maar moeten tegelijkertijd bepalen hoe ver hun medewerking aan de Duitse bezetter mag gaan. Wat volgt, is een geschiedenis van dilemma's en langzaam verschuivende grenzen.

De kracht van Steinmetz is dat hij de geschiedenis niet presenteert als een eenvoudige tegenstelling tussen goed en fout. Ook is het een goed beginsel dat hij hen evalueert aan de hand van de ‘de kennis van toen’ en hen geen zaken aanwrijft waar zij geen weet van konden hebben. De tien topambtenaren komen immers voor keuzes te staan waarvan de gevolgen op dat moment nauwelijks te overzien zijn. Ze willen bijvoorbeeld de voedselvoorziening veiligstellen en bovenal voorkomen dat de NSB de controle overneemt. Maar om dat te bereiken, werken ze steeds verder mee aan een systeem dat fundamenteel botst met de waarden die zij geacht worden te beschermen.

Steinmetz weet deze bestuurlijke geschiedenis tot leven te brengen. Door de overleggen en overwegingen te reconstrueren, krijg je als lezer inzicht in hoe besluitvorming onder grote druk tot stand komt. De geleidelijkheid waarmee grenzen verschuiven, maakt het verhaal indrukwekkend. Want wanneer wordt een bestuurlijke afweging tussen twee kwaden een vorm van medeplichtigheid? En op welk moment is blijven zitten niet langer een manier om invloed uit te oefenen, maar vooral een manier om een verkeerd systeem overeind te houden?

Hoewel het boek zich afspeelt tijdens de Tweede Wereldoorlog, is het bijzonder relevant voor het huidige debat over ambtelijke tegenmacht. We verwachten van ambtenaren dat zij loyaal zijn aan de politiek, maar ook dat zij onafhankelijk adviseren, de rechtsstaat bewaken en zich kritisch uitspreken wanneer beleid daarmee schuurt. Die verantwoordelijkheden kunnen met elkaar botsen. Hoeveel ruimte heeft een ambtenaar om tegen te spreken? Wanneer moet een ambtenaar de politieke leiding volgen, ook als hij of zij het fundamenteel oneens is met de koers? En wanneer ontstaat de verantwoordelijkheid om daadwerkelijk weerstand te bieden?

Natuurlijk zijn de omstandigheden van de bezetting niet vergelijkbaar met de politieke verhoudingen van vandaag. Toch biedt het boek een interessante historische invalshoek om over deze vragen na te denken. Sterker nog: het is bij uitstek een boek waarover je na afloop met anderen in gesprek wilt. Steinmetz laat overtuigend zien hoe lastig het is om achteraf te bepalen waar de juiste grens had gelegen, zonder in zijn evaluatie aan scherpte te verliezen.

De tien van Den Haag is een sterk geschreven en bijzonder interessant boek. De historische invalshoek maakt abstracte vragen over macht en ambtelijke loyaliteit verrassend concreet. Het is bovendien een boek dat uitnodigt tot discussie. Ambtenaren zijn niet simpelweg uitvoerders van politieke wensen. Zij beschikken over een eigen verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van bestuur. Tegelijkertijd moeten zij functioneren binnen een democratisch systeem waarin politieke bestuurders uiteindelijk de besluiten nemen.

Het boek maakt duidelijk hoe belangrijk het is om die verschillende rollen te begrijpen. Juist voor belangenbehartigers, die dagelijks schakelen tussen politiek en ambtenarij, is dat relevant.